Norowirus - objawy, zakażenie, diagnostyka i badania laboratoryjne

Norowirus to bardzo zaraźliwy wirus będący jedną z najczęstszych przyczyn ostrego nieżytu żołądkowo-jelitowego na świecie¹. Należy do rodziny kaliciwirusów i wywołuje zapalenie żołądka i jelit, potocznie nazywane "grypą żołądkową" (choć nie ma związku z wirusem grypy). Do zakażenia dochodzi najczęściej drogą pokarmową (fekalno-oralną) - poprzez spożycie skażonej żywności lub wody, albo kontakt z zanieczyszczonymi powierzchniami i przeniesienie wirusa rękami do ust². Norowirus jest odporny na czynniki środowiskowe: przeżywa na różnych powierzchniach przez długi czas, znosi zamrażanie oraz podgrzewanie do ok. 60°C, a także wykazuje odporność na typowe środki dezynfekujące (do inaktywacji często potrzebne są roztwory na bazie chloru)³.

Norowirus cechuje się niską dawką zakaźną - do wywołania infekcji może wystarczyć zaledwie od kilkunastu do kilkuset cząstek wirusa⁴. Z tego powodu nawet niewielkie ilości wirusa przeniesione na żywność czy ręce mogą spowodować zachorowanie. Po dostaniu się do organizmu wirus atakuje przewód pokarmowy, powodując stan zapalny błony śluzowej żołądka i jelit. Okres wylęgania (inkubacji) wynosi zwykle od 12 do 48 godzin - tyle czasu mija od zarażenia do wystąpienia pierwszych objawów⁵.

Zaraźliwość norowirusa jest bardzo wysoka. Osoba chora wydala ogromne ilości wirusa z kałem i wymiocinami, dlatego łatwo zakaża otoczenie. Do transmisji może dojść nie tylko przez bezpośredni kontakt (np. opiekę nad chorym), ale także pośrednio - poprzez dotykanie skażonych przedmiotów (klamek, blatów, kranów) lub spożycie pokarmów przygotowanych przez zakażoną osobę². Co więcej, gwałtowne wymioty mogą wytwarzać drobne aerozole zawierające cząstki wirusa, które osiadają na powierzchniach lub dostają się do jamy ustnej osób w pobliżu³. Norowirusy są także główną przyczyną zatruć pokarmowych po spożyciu skażonej żywności - szczególnie niebezpieczne mogą być owoce morza (np. surowe ostrygi) oraz mrożone owoce i warzywa, które bywały źródłem ognisk epidemicznych.

Warto podkreślić, że przebycie zakażenia nie daje trwałej odporności. Istnieje wiele różnych szczepów (typów) norowirusa, więc można chorować wielokrotnie w ciągu życia. Układ immunologiczny wytwarza co prawda krótkotrwałą odporność na dany szczep, ale nie chroni ona przed innymi wariantami wirusa ani nie utrzymuje się długo². U niektórych osób predyspozycje genetyczne (np. grupa krwi, obecność tzw. genu sekretorowego FUT2) mogą wpływać na podatność na zakażenie - badania wskazują, że osoby z grupą krwi 0 mogą być bardziej narażone na cięższy przebieg infekcji³. Mimo tych zmiennych czynników, każdy - niezależnie od wieku - może zarazić się norowirusem i zachorować.

Objawy infekcji norowirusowej

Pierwsze objawy zakażenia norowirusem pojawiają się zwykle po 1-2 dniach od kontaktu z wirusem⁵. Choroba zaczyna się nagle i gwałtownie. Do najczęstszych symptomów należą:

• Biegunka - luźne, wodniste stolce, zwykle bez domieszki krwi czy śluzu.
• Wymioty - często gwałtowne i powtarzające się, stąd angielska potoczna nazwa "winter vomiting bug" (zimowy wirus wymiotny). Wymioty mogą być bardzo intensywne, zwłaszcza u dzieci.
• Nudności i ból brzucha - uczucie mdłości, skurcze żołądka, kolkowy ból w nadbrzuszu lub podbrzuszu.
• Gorączka (zwykle stan podgorączkowy do ok. 37-38°C) oraz dreszcze.
• Osłabienie, bóle mięśni i głowy - ogólne rozbicie, brak apetytu, mogą wystąpić bóle kończyn lub głowy, podobne do objawów grypy.

U większości zdrowych osób objawy utrzymują się krótko - od 1 do 3 dni⁵. W tym czasie chory może wymiotować lub oddawać stolec nawet kilkanaście razy na dobę, co prowadzi do dużej utraty płynów. Odwodnienie jest najpoważniejszym ryzykiem w przebiegu infekcji norowirusowej. Należy zwrócić uwagę na takie sygnały odwodnienia jak: zmniejszone oddawanie moczu (rzadkie, skąpe i ciemne), suchość w ustach, uczucie silnego pragnienia, zawroty głowy przy wstawaniu, u małych dzieci apatia lub płacz bez łez². Gdy pojawiają się objawy odwodnienia, konieczne jest intensywne nawadnianie, a w cięższych przypadkach - pomoc medyczna (np. dożylne podanie płynów).

Warto dodać, że pewien odsetek zakażeń norowirusem przebiega skąpoobjawowo lub nawet bezobjawowo. Osoby takie również wydalają wirusa, stanowiąc źródło zakażenia dla innych, choć same nie odczuwają silnych dolegliwości. Bezobjawowe nosicielstwo jest jednym z powodów, dla których norowirus tak łatwo się rozprzestrzenia w populacji.

Drogi przenoszenia i czynniki ryzyka

Norowirusy są wyjątkowo zakaźne i łatwo rozprzestrzeniają się w środowisku człowieka. Do dróg przenoszenia należą przede wszystkim:

• Kontakt bezpośredni z osobą chorą - przebywanie blisko chorego, opiekowanie się nim, podawanie mu posiłków. Wirus przenosi się na ręce opiekuna podczas np. zmiany pieluch, mycia chorego czy sprzątania wymiocin. Również podanie ręki osobie zakażonej, a następnie dotknięcie własnych ust lub twarzy może skutkować infekcją.
• Spożycie skażonej żywności lub wody - żywność może zostać zanieczyszczona norowirusem na etapie produkcji (np. warzywa podlane skażoną wodą, owoce morza zanieczyszczone w środowisku) lub podczas przygotowywania posiłków przez chorą osobę. Norowirus bywa najczęstszą przyczyną epidemii pokarmowych. Przykłady to ogniska zachorowań po zjedzeniu mrożonych malin, sałatek, kanapek lub ostryg pochodzących z zanieczyszczonych hodowli³⁶. Woda pitna skażona ściekami również może przenosić wirusa (choć w Polsce rzadko).
• Kontakt pośredni przez przedmioty i powierzchnie - wirus może przetrwać wiele dni na powierzchniach takich jak blaty, klamki, przyciski wind, zabawki czy armatura łazienkowa³. Jeśli osoba zdrowa dotknie skażonej powierzchni, a następnie np. potrze usta, może dojść do zakażenia. Szczególnie ryzykowne jest korzystanie ze wspólnych toalet lub urządzeń bez odpowiedniej higieny.
• Aerozol powstały przy wymiotach - jak wspomniano, podczas gwałtownych wymiotów drobne kropelki mogą rozprzestrzenić wirusa w powietrzu, osadzając go na otoczeniu lub dostając się do ust i dróg oddechowych osób w pobliżu³. Stąd częste ogniska norowirusa w zamkniętych skupiskach ludzi (np. na statkach wycieczkowych, w domach opieki, szpitalach) - wystarczy jedna chora osoba, by wirus szybko przeszedł na innych.

Czynniki ryzyka zakażenia norowirusem wiążą się głównie z sytuacjami sprzyjającymi powyższym drogom transmisji. Na infekcję najbardziej narażone są osoby:

• Przebywające w zatłoczonych miejscach lub wspólnych placówkach - np. mieszkańcy internatów, więzień, żołnierze w koszarach, uczestnicy kolonii, wycieczek czy wesel, pasażerowie statków rejsowych. W takich warunkach nawet pojedynczy przypadek może wywołać mini-epidemię.
• Dzieci w żłobkach i przedszkolach - małe dzieci często nie mają jeszcze wyrobionych nawyków higienicznych, a bliski kontakt podczas zabawy sprzyja przenoszeniu się wirusa. Norowirusy są jedną z głównych przyczyn biegunek u dzieci w wieku poniżej 5 lat¹.
• Pensjonariusze domów opieki i pacjenci szpitali - miejsca te są częstym miejscem wybuchu ognisk norowirusa. Osoby starsze lub hospitalizowane są nie tylko narażone na zakażenie, ale i na cięższy przebieg choroby, jeśli do niego dojdzie.
• Podróżni - norowirus bywa przyczyną tzw. biegunki podróżnych. Spożywanie lokalnej żywności lub wody w regionach o niższym standardzie sanitarnym zwiększa ryzyko kontaktu z wirusem. Również wakacyjne rejsy (statki pasażerskie) zasłynęły z ognisk norowirusa, stąd w mediach bywa on nazywany "wirusem rejsów wycieczkowych".

Na cięższy przebieg narażone są zwłaszcza małe dzieci, osoby starsze oraz osoby z osłabioną odpornością (np. pacjenci onkologiczni w trakcie chemii, osoby po przeszczepach, z niedoborami odporności). U niemowląt wirusowa biegunka może prowadzić do niebezpiecznego odwodnienia, a u seniorów infekcja norowirusowa czasem powoduje zaostrzenie innych chorób lub ogólne osłabienie wymagające hospitalizacji⁷. Na szczęście zgony z powodu samej infekcji norowirusem są rzadkie - śmiertelność dotyczy głównie krajów rozwijających się oraz bardzo osłabionych pacjentów¹. Szacuje się jednak, że globalnie norowirus odpowiada za nawet ok. 50 tysięcy zgonów rocznie wśród małych dzieci (głównie w rejonach o ograniczonym dostępie do opieki medycznej)¹.

Warto zaznaczyć, że osoba chora może zarażać również po ustąpieniu objawów. Wirus jest wydalany z kałem jeszcze przez około 2 tygodnie (a u części pacjentów nawet dłużej) od wyzdrowienia³. Największa zakaźność przypada co prawda na okres intensywnych objawów, ale dla bezpieczeństwa zaleca się izolację i unikanie przygotowywania posiłków dla innych przez co najmniej 48 godzin od ustąpienia objawów⁸.

Przebieg choroby i możliwe powikłania

Norowirusowe zapalenie żołądka i jelit zwykle ma przebieg ostry, ale krótkotrwały. U większości zdrowych dorosłych choroba ustępuje samoistnie po 1-3 dniach intensywnych objawów⁵. Początek jest nagły - często chory potrafi wskazać konkretną godzinę, gdy poczuł się źle (np. w nocy pojawiły się nagłe wymioty). W ciągu kolejnych kilkudziesięciu godzin utrzymuje się biegunka, mdłości, brak apetytu i osłabienie. Gorączka jeśli występuje, ma zwykle charakter umiarkowany i krótkotrwały. Po 2-3 dniach następuje poprawa - ustępują wymioty, stolce się normują, wraca apetyt. Osłabienie i mniejsze tolerowanie posiłków mogą utrzymywać się jeszcze parę kolejnych dni, zanim organizm wróci do pełni sił.

W typowych przypadkach powrót do zdrowia jest pełny - norowirus nie powoduje przewlekłych zmian w przewodzie pokarmowym. Nie stwierdzono, by zakażenie norowirusem prowadziło do długofalowych następstw u zdrowych osób. Jednak powikłania mogą wynikać z ostrego przebiegu choroby, zwłaszcza jeśli pacjent nie otrzyma odpowiedniego nawodnienia. Najczęstsze powikłanie to wspomniane odwodnienie organizmu, które w ciężkiej postaci może prowadzić do zaburzeń elektrolitowych, spadku ciśnienia tętniczego, a nawet wstrząsu hipowolemicznego. Szczególnie niemowlęta i małe dzieci są podatne na szybkie odwodnienie przy biegunce i wymiotach - może ono objawiać się zapadnięciem ciemiączka, sennością, suchą skórą i śluzówkami, a w skrajnych sytuacjach drgawkami lub utratą przytomności. Osoby starsze natomiast, odwodnione na skutek zakażenia, mogą doznać zaostrzenia chorób serca czy nerek. Dlatego tak ważne jest uważne nawadnianie chorego i obserwowanie objawów odwodnienia.

Inne możliwe powikłania to rzadko: niedożywienie (zwłaszcza u dzieci w krajach rozwijających się, gdzie powtarzające się biegunki mogą hamować prawidłowy wzrost i rozwój¹) oraz pogorszenie przebiegu istniejących chorób przewlekłych (np. cukrzycy, ze względu na zaburzenia równowagi metabolicznej w odwodnieniu). U pacjentów z ciężkim niedoborem odporności (np. po przeszczepach, z zaawansowanym HIV) norowirus może powodować przedłużającą się biegunkę trwającą tygodnie lub miesiące. Opisano przypadki przewlekłych zakażeń norowirusem u takich osób, wymagających specjalistycznego leczenia żywieniowego i nawadniającego⁷. Na szczęście u przeważającej większości pacjentów norowirus nie pozostawia trwałych następstw - po ustąpieniu ostrej fazy następuje pełna rekonwalescencja.

Diagnostyka zakażenia norowirusem

Rozpoznanie zakażenia norowirusem często opiera się na obrazie klinicznym i okolicznościach (np. gwałtowna biegunka i wymioty u kilku osób po wspólnym posiłku sugerują wirusowe zatrucie pokarmowe). W praktyce, przy typowych objawach trwających krótko, badania laboratoryjne nie zawsze są wykonywane. Jednak w niektórych sytuacjach diagnostyka jest bardzo przydatna - np. podczas wybuchu ogniska epidemicznego (w celu potwierdzenia norowirusa jako przyczyny), u pacjentów hospitalizowanych z ciężkim przebiegiem lub u osób z obniżoną odpornością. Także jeśli objawy są nietypowe lub przedłużają się, lekarz może zlecić testy, aby wykluczyć inne patogeny.

W laboratorium medycznym dostępne są specjalistyczne badania pozwalające wykryć obecność norowirusa w próbkach (najczęściej w próbce kału). Do głównych metod diagnostycznych należą:

• Badanie metodą RT-PCR - jest to test molekularny, polegający na wykrywaniu materiału genetycznego wirusa (RNA norowirusa) w próbce kału za pomocą metody real-time PCR z odwrotną transkrypcją. RT-PCR uchodzi za złoty standard diagnostyczny w przypadku norowirusa - jest bardzo czuły (wykrywa nawet 10-100 kopii wirusa w próbce)⁶ i swoisty. Wykrywa on zarówno genogrupę I, jak i II norowirusów (które odpowiadają za większość zakażeń u ludzi). Taki test jest w stanie potwierdzić infekcję nawet przy niewielkiej ilości wirusa w kale, co ma znaczenie zwłaszcza na początku lub końcu choroby. Czas oczekiwania na wynik zależy od laboratorium, ale zazwyczaj wynosi 1-2 dni. Coraz częściej laboratoria oferują także wieloparametrowe panele PCR - tzw. multiplex PCR, które w jednej analizie potrafią wykryć jednocześnie wiele różnych patogenów powodujących biegunkę (np. rotawirusy, adenowirusy, astrowirusy, bakterie jak Salmonella, Campylobacter itp.), w tym obecność norowirusa⁶. Dzięki temu w przypadku ciężkich biegunek o niejasnej etiologii można jednym testem przesiewowym sprawdzić najczęstsze czynniki zakaźne.
• Testy antygenowe (immunologiczne) - są to szybkie testy wykrywające białka (antygeny) norowirusa w próbce kału. Działają na podobnej zasadzie jak testy kasetkowe, dając wynik dodatni lub ujemny zwykle w ciągu kilkunastu-kilkudziesięciu minut. Zaletą jest prostota i szybkość wykonania, natomiast wadą - mniejsza czułość. Czułość komercyjnych testów immunoenzymatycznych (EIA) na norowirusa ocenia się na około 50-75%, co oznacza, że mogą one nie wykryć części zakażeń (wynik fałszywie ujemny)⁶. Z tego względu nie zaleca się opierać diagnozy wyłącznie na teście antygenowym w pojedynczych przypadkach - przy silnym podejrzeniu klinicznym ujemny wynik testu kasetkowego warto potwierdzić dokładniejszą metodą (PCR). Testy antygenowe znajdują zastosowanie raczej w szybkiej ocenie sytuacji podczas epidemii (gdy bada się jednocześnie wiele próbek); dodatni wynik może wstępnie potwierdzić norowirusa, ale ujemne wyniki często wymagają potwierdzenia metodą PCR⁶.
• Badania dodatkowe - standardowe badanie kału wykonywane w kierunku bakterii (posiew) nie wykryje norowirusów, gdyż jest to wirus, a nie bakteria. Podobnie testy na krew utajoną czy pasożyty nie będą tu pomocne. W praktyce, poza wymienionymi testami swoistymi, lekarz może zlecić badania oceniające stan chorego: np. poziom elektrolitów, kreatyniny (by ocenić odwodnienie i funkcję nerek), glikemię, morfologię krwi itp., zwłaszcza u pacjentów wymagających kroplówek lub hospitalizacji.

Badania w kierunku norowirusa można wykonać w wielu laboratoriach diagnostycznych. Najczęściej wymagana jest świeża próbka kału (w jałowym pojemniku), pobrana najlepiej w pierwszych dniach choroby, gdy wydalanie wirusa jest największe. Metodę PCR oferują zwłaszcza większe laboratoria i laboratoria mikrobiologiczne w szpitalach, a także niektóre prywatne sieci laboratoryjne. Szybkie testy antygenowe bywają dostępne w szpitalnych oddziałach zakaźnych lub ratunkowych do szybkiej diagnostyki różnicowej biegunek. Warto skonsultować z lekarzem, czy w danym przypadku zaleca potwierdzenie infekcji testami - np. w celach epidemiologicznych lub przy przedłużających się objawach.

Leczenie i postępowanie objawowe

Nie istnieje obecnie swoiste leczenie przeciwwirusowe skierowane przeciw norowirusom. Oznacza to, że nie ma leku, który wyeliminowałby bezpośrednio tego wirusa z organizmu. Na szczęście, w większości przypadków organizm sam zwalcza infekcję w ciągu kilku dni. Leczenie norowirusowego zapalenia żołądka i jelit ma charakter objawowy i wspomagający, a jego głównym celem jest zapobieganie odwodnieniu oraz złagodzenie dolegliwości.

Kluczowe elementy postępowania to:

• Nawodnienie organizmu - to podstawa leczenia. Utrata płynów i elektrolitów z wymiotami i biegunką musi być uzupełniana. Najlepiej podawać choremu płyny doustne małymi porcjami, ale często. Idealnie sprawdzają się specjalne doustne płyny nawadniające (ORS) dostępne w aptece bez recepty - zawierają one optymalne proporcje soli mineralnych i glukozy, które ułatwiają wchłanianie wody w jelitach⁹. Jeśli nie mamy ORS, można podawać lekko posoloną zupę, bulion, rozcieńczone soki owocowe, herbatę miętową lub po prostu wodę - ważne, by pić regularnie. U osób wymiotujących zaleca się początkowo częste picie małych łyczków, aby nie wywołać kolejnych wymiotów. W razie znacznego odwodnienia lub braku możliwości picia (uporczywe wymioty) konieczne może być dożylne podanie płynów w szpitalu⁹.
• Odpoczynek i dieta - podczas trwania ostrej choroby organizm potrzebuje regeneracji. Choremu zaleca się pozostanie w domu, odpoczynek w łóżku, unikanie wysiłku. W trakcie nasilonych objawów zwykle nie ma apetytu - to naturalne. Głodówka przez kilkanaście godzin bywa zalecana przy wymiotach, natomiast przy samej biegunce nie jest konieczna. Po ustąpieniu wymiotów warto wprowadzać lekkostrawną dietę: zacząć od kleiku ryżowego, sucharów, banana, gotowanej marchwi czy pieczonego jabłka. Porcje powinny być małe, ale posiłki częste. Unikamy na początku ciężkostrawnych, tłustych potraw, nabiału, surowych owoców i warzyw oraz słodyczy - mogą one nasilać biegunkę. Stopniowo, w miarę poprawy, wracamy do normalnego odżywiania.
• Leki łagodzące objawy - nie ma leku działającego bezpośrednio na norowirusa, ale niektóre preparaty mogą pomóc poczuć się lepiej. Przy wysokiej gorączce lub bólu można sięgnąć po paracetamol. Leki przeciwwymiotne (np. z dimenhydrynatem lub na receptę ondansetron) mogą zostać zastosowane u osób z uporczywymi wymiotami - powinien to jednak ocenić lekarz (zwłaszcza u dzieci). Leki przeciwbiegunkowe (np. loperamid) nie są rutynowo zalecane w infekcjach wirusowych u dzieci - organizm powinien oczyścić się z wirusa, a hamowanie perystaltyki może być niekorzystne. U dorosłych w wyjątkowych sytuacjach można rozważyć loperamid na krótką metę (np. podczas podróży), ale generalnie lepiej pozwolić, by biegunka samoistnie ustąpiła. Probiotyki zawierające szczepy korzystnych bakterii (np. Lactobacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii) są czasem zalecane wspomagająco - nie skracają co prawda czasu trwania infekcji, ale mogą pomóc w szybszej odbudowie prawidłowej flory jelitowej po chorobie. Ważne jest, by nie stosować antybiotyków! - antybiotyki działają na bakterie, a nie na wirusy, więc w przypadku norowirusa są nieskuteczne, a mogą wręcz zaburzyć florę jelitową⁹.
• Obserwacja stanu chorego - w trakcie domowego leczenia należy monitorować, czy nie pojawiają się niepokojące objawy. Jeśli chory nie jest w stanie przyjmować płynów, wymioty są niepowstrzymane, objawy odwodnienia nasilają się (np. znaczna senność, zawroty głowy, brak moczu od 6-8 godzin), albo gdy biegunka trwa dłużej niż 3 dni bez poprawy - konieczna jest konsultacja lekarska. Może być potrzebne leczenie w warunkach szpitalnych (np. kroplówki nawadniające). U małych dzieci każdorazowo przy oznakach odwodnienia lub trwających ponad 1-2 dni intensywnych objawach należy zasięgnąć porady lekarza.

Podsumowując, leczenie norowirusa opiera się na zasadzie "wyrównaj straty i przeczekaj" - uzupełnianiu utraconych płynów i elektrolitów, zapewnieniu odpoczynku i czasu, aż organizm sam zwalczy infekcję. Stosowanie domowych środków (jak nawadnianie, lekkostrawna dieta) zwykle wystarcza. W cięższych przypadkach medycyna skupia się na podtrzymaniu funkcji organizmu (nawilżenie, leczenie objawów), gdyż specyficznego leku antywirusowego brak. Trwają prace nad szczepionką przeciw norowirusom, ale jak dotąd żadna nie jest dostępna dla ogółu pacjentów¹. Dlatego najważniejsze pozostaje zapobieganie zakażeniom.

Profilaktyka - jak chronić siebie i innych

Zapobieganie zakażeniom norowirusem opiera się głównie na zasadach higieny i zdroworozsądkowych działaniach, które ograniczają transmisję wirusa. Oto najważniejsze zalecenia, jak chronić siebie i innych:

• Częste i dokładne mycie rąk - to absolutna podstawa. Myj ręce ciepłą wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund⁸, szczególnie po skorzystaniu z toalety, po zmianie pieluch dziecku, przed przygotowywaniem jedzenia i przed jedzeniem posiłków. Mycie rąk mechanicznie usuwa cząstki wirusa. Uwaga: preparaty do dezynfekcji rąk na bazie alkoholu mogą nie być w pełni skuteczne wobec norowirusów². Jeśli używasz żelu antybakteryjnego, i tak staraj się umyć ręce mydłem przy pierwszej okazji.
• Unikanie kontaktu i izolacja w czasie choroby - jeśli Ty lub ktoś z domowników zachoruje na wirusową biegunkę, zostańcie w domu. Unikaj odwiedzania miejsc publicznych, pracy, szkoły do czasu 48 godzin po ustąpieniu objawów⁸. Norowirus jest tak zaraźliwy, że nawet krótka wizyta chorego w sklepie czy pracy może narazić wiele osób. Nie przyjmuj gości w domu, ogranicz bliski kontakt. Chory powinien w miarę możliwości korzystać z osobnej toalety, a jeśli to niemożliwe - toaleta powinna być często dezynfekowana (patrz poniżej).
• Dezynfekcja powierzchni i pranie - wirus może przetrwać na powierzchniach, dlatego regularnie czyść i dezynfekuj te miejsca, których dotyka chory. Szczególną uwagę zwróć na łazienkę: spłucz dokładnie muszlę klozetową po każdym incydencie wymiotów/biegunki, a deskę, spłuczkę, kran, umywalkę myj środkiem dezynfekującym. Do sprzątania używaj jednorazowych rękawiczek. Środki dezynfekujące powinny mieć udowodnione działanie wirusobójcze - skuteczny jest np. roztwór wybielacza (chloru). Powierzchnie należy najpierw umyć detergentem, a następnie zastosować dezynfekcję i zostawić preparat na odpowiedni czas kontaktu (zgodnie z instrukcją) - to zapewni unieszkodliwienie wirusa³. Jeśli dojdzie do ubrudzenia powierzchni wymiocinami czy kałem, najpierw usuń materiał (np. ręcznikiem papierowym, w rękawiczkach i maseczce), a potem oczyść i zdezynfekuj miejsce. Tekstylia (pościel, ręczniki, ubrania) zabrudzone wymiocinami lub biegunką pierz osobno w możliwie wysokiej temperaturze (minimum 60°C) z detergentem - wirus ginie w wysokiej temperaturze. Po zakończeniu choroby warto zdezynfekować ogólnie dotykane powierzchnie w domu (klamki, piloty, blaty kuchenne) na wypadek osiadłych cząstek wirusa.
• Bezpieczne przygotowywanie posiłków - osoby chore nie powinny przygotowywać jedzenia dla innych. Jeśli w domu jest ktoś zdrowy, lepiej by on przejął gotowanie na czas choroby domownika. Pamiętaj o myciu rąk przed kontaktem z żywnością. Dokładnie myj owoce i warzywa przed spożyciem (najlepiej pod bieżącą wodą, pocierając powierzchnię). Dobrze gotuj owoce morza - np. ostrygi, małże powinny być poddane wysokiej temperaturze, bo mogą być źródłem wirusa. Unikaj jedzenia surowych produktów pochodzenia morskiego z niepewnego źródła. W warunkach zbiorowego żywienia, pracownicy gastronomii z objawami infekcji powinni bezwzględnie zostać w domu - to samo dotyczy np. pracowników przedszkoli (by nie zarazić podopiecznych).
• Dbałość o higienę w podróży - pij wodę butelkowaną w miejscach, gdzie czystość wody jest wątpliwa. Unikaj surowych pokarmów (sałatek, owoców morza) w regionach o częstych zatruciach. Przed jedzeniem upewnij się, że ręce są czyste (noś żel antybakteryjny, choć jak wspomniano - nie zastąpi on mycia wodą z mydłem, ale lepszy niż nic). W hotelu czy na statku stosuj się do zaleceń sanitarnych, a w razie ogłoszenia ogniska zakażeń - ogranicz uczestnictwo we wspólnych aktywnościach, by zminimalizować ryzyko.

Obecnie nie ma szczepionki przeciw norowirusom dostępnej dla ogółu populacji, choć prowadzone są badania nad jej opracowaniem¹. Dlatego higiena i ostrożność pozostają jedynymi skutecznymi środkami zapobiegania. Na szczęście proste działania - jak mycie rąk, izolacja chorych i dezynfekcja - znacząco zmniejszają ryzyko wybuchu epidemii. Dzięki nim możemy uchronić siebie i innych przed nieprzyjemną chorobą, jaką jest infekcja norowirusowa.